Torpo spelemannslag og Gol og Torpo spelemannslag

Av Olav Sataslåtten

Hans Lien skriver i Dølaminne 1991 om Torpo spelemannslag. Her heter det «Dette var ikkje noko organisert lag med formann og styre. Det var nokre som vart einige om å koma saman og spela på hardingfele. Olav Sataslåtten var sjølvsagd leiar i spel. Dei andre som var med, var Olav E. Sire, Vigger Liahagen og Per Moslåtten. Dei dreiv samspel og øvde inn fleire låttar. Herman Liahagen hadde kontakt med dei somme tider. Eg høyrde dei fyrste gongen då dei var på påsketur til Ola E. Haugo på Snuforinkji.

snuffer
På Snuffer

Det var fast skikk i mange år at fleire karar reiste til «Snuffer» onsdag før Skjærtorsdag for å feire påske. Langfredagskvelden laut dei heim att til postbæring, rutekøyring o.a. Det vart spelt på fele nesten heile tida. Karane dansa med einannan, men det hende det korn fremman de innom, og då vart det fylgje å få i dansen. Det gjekk sjølvsagt gjetord om dansen på Snuffer på Grønliåse. Han Ola E. Haugo hadde ein gamalReinlender som me kalla «Reinlenderen åt Hauga». Gunnlaug Lien har laga tekst til denne i det seinare. Av andre som var med på Snuffer, var Knut Ursdalen, Sigurd Teigen, Knut Myro, Per Kolsrud, Viktor Liahagen, Eidsvoll, og nokre fleire.

img_9064Holsdagen. Bak f.v. Gunnar Haugen, Olav Sire, Olav Sletten og Nils Gjeldokk. Foran f.v. Olav Sataslåtten, Olav Foss og Olav Vestenfor.

Torpo spelemannslag spelte mykje til dans på Torpo, og det gjekk gjetord om dei. Frå gamalt var det mange på Torpo som var flinke til å danse springar. Sataslåtten var ein meisler til å forme låttane so det var god takt og rytme som høvde for hallingspringaren. Han var og den mest brukte spelemann når det var tevling i dans. Då han slutta, so var det Olav Vestenfor, Hol, som var best til å spela på dansetevlingar».

Litt om medlemmene
Per Arnesson Moslåtten 14.05. 1900–1979.  Han var sjåfør, og budde på Torpo. Per var rutebileigar, og hadde ruta frå Torpo (Volelie om sumaren) til meieriet. Det fyrste spannet henta han frå Bråtalien i 1929. Under krigen var han transportsjef for Milorg. Aktiv i skyttarlag og Torpo spelemannslag.

Torpo spelemannslag
F.v. Per Moslåtten, Vigger Liahagen, Olav Sataslåtten og Olav Sire

Vigger Viggersson Liahagen 01.06. 1900—1997.  Vigger var bonde og landpostbod, og han spelte fele. Han fekk Kongens fortenestmedalje. Kona Rønnaug sa det slik: “Du skal veta ko du si. Men du skal ikkje sea alt du veit.” Vigger og Rønnaug bygde nytt våningshus. Vigger vart mykje nytta som skjønsmann.

Olav Eiriksson Sire 23.04. 1918—1989. Brørne Ola og Olav overtok garden etter mora i 1959 og dreiv han saman. Sander budde òg i lag med dei, og var med i arbeidet. Brørne kokte seg graut til dugurds på gamalt vis.

Olav Sataslåtten 1891-1971. Født i Satakroken, kjøpte gard i Skjervheimhagen i 1925 og flyttet til Torpo i 1939. Livnærte seg som skredder og deretter som småbruker. Les mer om han her:
https://no.wikipedia.org/wiki/Olav_Satasl%C3%A5tten

Før Torpo spelemannslag ble til
Sigurd Reinton og Kristen Svarteberg skriver at det første særlaget i Samklang ungdomslag i Ål var et spelemannslag. Det kom i gang i 1932 med Per Moslåtten som formann og Olav Sataslåtten som læremester. Det hadde øvingskveldene sine på «Liatun», og skulle til vederlag for det spille på foreldrefesten som laget hadde i julen hvert år. Laget ble senere utvidet med spelemenn fra Torpo, og tok navnet Torpo spelemannslag, men laget hadde dei same rettighetene og pliktene i Samklang som før (Ungdomsrørsla i Hallingdal : Hallingdal fylkeslag 1927-1977 : 75-års festskrift).

Ut fra hva de skriver kan det virke som det var en kontinuitet i det første lagets virksomhet fra 1932 til 1941, årstallet som regnes som startåret for Torpo spelemannslag. Dette kan forklare hvorfor så mange av spelemennene i Ål ikek var medlemmer av Ål Spelemannslag som eksisterte fra 1932 til 1938, med Sataøen, Nils og Lars Gjeldokk , Aslak Sandestølen, Ola Perstølen m fl som sentrale medlemmer. Jens K Myro var f eks med i Torpo spelemannslag iflg Paul Breiehagen. Det samme var Hans far Knut Dekko, og en vinter var ogsp Olav Foss medlem, i en periode han jobbet på bygdesagbruket på Torpo.

storeskar
På veg til Lærdal. F.v. Liahagen, Sire, Sataslåtten og Moslåtten

Olav Sataslåtten spilte på åpningen av Liatun i 1931. Vi tar med dette referatet gjengitt i avisa Fremtiden:

«Sundag 28. desember heldt ungdomslaget «Samklang» i Aal åpningsfest i «Liatun», det nye huset sitt.  Huset er bygt etter tegning av Aug Hæhre, og alt arbeid er gjort av lagets eigne folk. Formann i byggenemdi har vore Lars Gran. Arbeidet vart burtsett på akort etter tilbod. Murararbeidet er gjort av Ola O. Haugen og Ola Grøvo, og timmer- og sniklcerarbeidet av byggmeister Knut Strendo og Mekkel Bomberud. Dei har alle gjort utepå godt og fint arbeid, so huset no står sqm eit av dei finaste ungdomshus i dalen. Lagslemmer har ellers gjort mykje gratis arbeid og fleire har gjeve ting til innbuet i huset. Av dette bør serleg nemnast ei lysekrune i drakestil. Meisteren for dene er Svein Sataøen, ellers har Sevat Moslåtten, Ingvald Moen, Arnfin E. Moen, Elling E. Moen, Sigurd Moen arbeid på ho. Joh. Ramshus har montert lys i ho og Lars Sataøen har måla ho utepå vent. Ei gjild gåva til ungdomslaget.

Festen begynte med songen: Gud signe vårt dyre fedraland, og etter at formann Ingvald Moen hadde yngst festlydene velkomen, gav varaformann i byggenemdi Lars Opsata ei stutt utgreiding om byggearbeidet. Men fyret nemde han det som Margit og Lars Gran har gjort for laget gjennem mange år. Etter å ha Iev.rt huset til ungdomslaget og formann hadde takka byggenemdi for deira arbeid, var de lefsekling med mat og kaffi.

Deretter fekk rektor Ola Ellingsgard, neirårig formann i laget for ei tid atende, ordet. Han helt eit godt foredrag um forholdet millom dei unge og dei eldre, der han synte at ungdomen kanskje ikkje er so mykje å laste som mange no for tidi vil ha det til. Etter ei kvild med felespel av Olav Sataslåtten, helt so høgskulelærat Knut Tveito eit gjilt foredrag um upgåvor som er Iøiste og uppgåvor som ligg og ventar, serleg upgåvor og krav som vert sett til eit ungdomslag. Båe foredragi fekk stor fagning. Spellaget til «Samklang» synte fram «Spekulasjon og tvillingar». Spelarne var flinke og fmmgyningi vart godt mottekje. Deretter var det mat. ekta Hallingkost, småmat, lefsekling og heimebrygga øl. Og so spela Olav Sataslåtten up til dans og leiken gjekk lystigt til, som det heiter ut i dei små timar.

torpo spelemannslag lærdal
I Lærdal.

Ellers var det uplesing og det handskrivne blad, arbeidsprolog av Ingv. Moen. so kom «Strangebergtrollet» og les ein epilog, og det fortalde at før i tida var det godt og væra troll, men no hadde det vorte mest heilt uråd. Til festen kom telegram og helsing frå Margit og Lars Gran, Per Kvelperud m. fl. Alle var samde om, at dette hadde våre ein utepå god fegt».

Ola Dekko
Ola Dekko var i følge et opptak med Vigger Liahagen gjort i 1991 innom laget: «Og då kom Gamle-Dekken innom. Han hadde vøre på mølla sa’n. Og så prata e me’n ein del der. Og sa at du må låte ein lått åt uss. Nei gut, sa’n -e får komme innom ein anna gong når e har ei lettare luve. Han skulle vel hatt seg ein dram, det var det som mankerte».

Liahagen fortalte om låttene de spilte i laget: var det dere hadde i spelemannslaget? «Det var no mest disse gamle springlåttene, da. Og så var det ein vals som han Olav Sataslåtten hadde gjort om, den lærde me. Den var regna som kjenningsmelodien til Torpo spelemannslag. Hallingstugu brukte vi mykji, Skinntrøya og Kristi Vangji».

Gjermund Haugen
Hans Lien forteller at «Springaren «Sjur i dammen» høyrde eg fyrste gongen på Snuffer. Gjermund Haugen hadde vore på Torpo og helde kurs, og torpingane hadde lært låtten av han.

Sevat Sataøen
Vigger Liahagen fortalte dette om da Sataøen besøkte laget: «Me hadde han Sevat Sataøen en gang med til å undervise uss slik ein kveld uppe på Liatun. E var uppe og henta’n, og når e kum upp der så satt han Sevat og let på fela. Då hadde han funne fram gamlefela si, og stemte den upp og ville prøve denn,e sa han. Så me lærte nokon låtter tå honno me».

Truls Ørpen
Ørpen var flere ganger på Torpo og lærte bort låtter til Torpo spelemannslag. Hans Lien forteller i Dølaminne 1991 at «Han Truls Ørpen vore me nede ved ein gong. Og so var han ikkje heime når me voro der, men så sa kjeringji at e veit kor han e,og e ska ringe te hono. Og han kom med ein gong. Me vorte sittjande te halv ølleve um kvelden, og han spelte i ett altså. Det var triveleg, det.

Hans Lien forteller i Dølaminne for 1996 at Truls Ørpen var og på Torpo og hadde kurs i felespel under krigen. Olav Sire fortal de at han var so god til å lære frå seg. Olav hadde lært 15 låttar på 4 dagar.

Selv skriver Ørpen i brev til Arne Bjørndal 18.05.1948 at han holdt et leikskeid for spelemannslaget i Ål like etter påske det året. Dette er altså Torpo spelemannslag, for noe annet spelemannslag fantes ikke i Ål på den tiden.

I NRK
Hans Lien forteller om da spelemannslaget dro til NRK i 1950 for å spille inn låtter: «Våren 1950 skulle Torpo spelemannslag til Oslo for å spela inn eit program i Kringkastingen. Det var lærar Torleiv Tveito, Ål som stod for det. Han hadde hatt fleire program frå Hallingdal i folkemusikkhalvtimen tidlegare. Dei som var med var: Olav Sataslåtten, Olav E. Sire, Vigger Liahagen, Per Moslåtten, Jens K. Myro, og så var det desse to frå Grønlio: Herman Liahagen og Hans Lien. Tolleiv Hagen, Torpo, køyrde oss i bil til Oslo ein laurdag i midten av juni. Sundag spelte me inn i N.R.K. Etterpå reiste me til Eidsvoll, til Even V. Liahagen, den eldste av Liahagenbrørne. Der vart me godt mottekne, og der vart det mykje speling. Dagen etter reiste me heimatt om Gjøvik, og var innom bror til Sataslåtten. Han syntes det var triveleg å få hallingar på besøk, so me vart godt mottekne der og. Men me skulde heimatt på dagen, so me vart ikkje so lenge.

Då det programmet kom seinare på sommaren, so samlast me i heimen til Håkon Sataslåtten, Ål Der vart det ei triveleg stund. Me høyrde på programmet, og spelte ein god del sjølve etterpå».

De låttene som ble kringkastet med Torpo spelemannslag den 24. september 1950 var disse:
Hallingstugu
Ola kom heimatt
Halling
Valdres-kvelven
Reinlender
1905

Hans Lien forteller videre: «På Torpo spelte me 17. mai eit år, og me spelte på fleire fester der. Me var fleire år med og spelte på Holsdangane, og det var ei stor oppleving å få vera med der. Då saga på Torpo vart bygt, var det øving i kvilebrakka der. Våren 1950 hadde me øving i hallingstugun her på Mykleset ein heil sundag. Det vart soleis spelt mykje, og samspelet var bra. Tolleiv Tveito hadde merka seg dette, fortalde han då me trefte han seinare. Han Ola E. Haugo, «Haugjin» me kalla, han var 77 år den gongen, var med uss på Mykleset den sundagen. Han tok tida på kvar lått, som me fekk peiling på kor mange låttar me måtte spe la i radioprogrammet. Han var so ivrig i spel og dans, og han hadde godt humør. Han hadde også mykje gamalt å fortelja um».

Når Gol og Torpo spelemannslag spilte på holsdagane var også spelemenn som Magne Myhren, Olav Vestenfor, Olav Foss, Nils Gjeldokk, Sigurd Skrindo og Olav Sletten med i samspelet.

Torpo spelemannslag blir nå og da til Gol og Torpo spelemannslag
Den 18. februar 1962 ble Gol og Torpo spelemannslag igjen kringkastet. Låttene de spilte var i følge NRKs kjøreplan «Bruremarsj» og «Hallingstugo». Opptaket ble gjort i desember 1961 på Vonheim på Gol.

På et eller annet tidspunkt fusjonerte Torpo spelemannslag med Gol spelemannslag, og ble til Gol og Torpo spelemannslag. Ting kan tyde på at de endret navnet ut fra om spelemenn fra Gol var med eller ikke.

I boka «100 år i strid og vokster» av Hallvard Svello, utgitt i 1963 er det et bilde av Gol og Torpo spelemannslag. Her ser vi Gunnar Haugen, Hans Lien, Vigger Liahagen, Ola Sire, Olav Sataslåtten, Herman Liahagen, Konrad Fauske og Arne Holt avbildet.

Et tverrsnitt av lagets aktivitet i årene 1961 og 1962
En gjennomgang av Hallingdølen for 1962 viser at Gol og Torpo spelemannslag opptrådte i regi av Gol leikaring på et stemne på Torpomoen 25. november, der også stevsongaren Talleiv Røysland sang. 28. april spilte Gol og Torpo spelemannslag for Hallingdal fylkeslag på HV-setra på Torpomoen, hvor også Leonard Gaptjern opptrådte. Torpos spelemannslag spilte på avslutningsfesten på Lien landbruksskole i begynnelsen av mai. De spilte på folkefesten 17. mai på Torpo 1962, hvor også trekkspilleren Arnfinn Haugen spilte; der kalte de seg bare Torpo spelemannslag. De spelte på BUF-stevnet i juni, på et arrangement der også Oddmund Hammerstads trio spilte.

Opptak med spelemannslaget fra NRK 1962:

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Google photo

Du kommenterer no med Google-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s